اوّل آيت مثلى مقدّر است ، و لكن بيفگند براى آن كه در دوم باز آورد ، و تقدير آن است كه : ( أو مثل من كان ميتا فأحييناه ) ، و يا تقدير كنند ( 1 ) آن جا كه گفتند ( 2 ) : ( فى الناس مثله كمثل من فى الظلمات ) ، و تلخيص معنى آيت آن است كه : آن كس كه او مرده باشد - يعنى كافر باشد - ما او را به الطاف و توفيق و اقدار ( 3 ) و تمكين به ايمان در آريم ، چون كافر را مرده خواند مؤمن را زنده خواند ، و او را كتابى و شرعى و بيانى و علمى دهيم كه به آن در ميان مردمان رود ، راه دان ( 4 ) و مهتدى و مميّز باشد ، مثل او با مثل آن كس راست باشد كه او در ظلمات ( 5 ) بود كه هرگز از آن به در ( 6 ) نيايد ؟ يعنى مؤمن ، محقّق با كافر مصرّ راست نباشد . * ( كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ ) * ، بعضى اهل معانى گفتند : وجه تشبيه در « كذلك » آن است كه : براى كافران ، كفر همچنان بياراسته‌اند كه من ايمان بياراسته‌ام براى مؤمنان ، و تزيين كفر بر كافران منسوب است با شياطين و رؤساى ايشان لقوله تعالى : * ( وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ ) * ( 7 ) ، تزيين مضاف باشد با آنان كه وحى مضاف است ، با ايشان ، و اين قول حسن بصرى است و جبّايى و رمّاني و بلخي و جز ايشان ، و بعضى دگر گفتند : آيت در حمزه عبد المطَّلب آمد و ابو جهل و سبب اسلام حمزه چنان كه برفته است . قوله : * ( وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ ) * [ 110 - پ ] * ( أَكابِرَ مُجْرِمِيها ) * - الاية ، گفتند : وجه تشبيه آن است كه ذو المكر را از كافران ما آفريديم ، چنان كه ذو النّور را از مؤمنان ، و آنچه با ايشان كرديم كه مؤمنان بودند با ايشان كرديم كه كافران بودند از اسباب و آلات و علم و قدرت و حيات و كمال عقل و تمكين و نصب ادلَّت ، جز كه اينان به حسن اختيار خود ايمان آوردند ، و ايشان را به اختيار بد ( 8 ) كافر

--> ( 1 ) . آج ، لب : كند . ( 2 ) . آج ، لب : گفت . ( 3 ) . آج ، لب : اقتدار . ( 4 ) . مج ، وز : راه وان . ( 5 ) . مج ، وز : ظلماتى . ( 6 ) . آج ، لب : بيرون . ( 7 ) . سورهء انعام 6 آيهء 121 . ( 8 ) . مج ، وز : ندارد .